CHEŁMNO

Chełmno to jedno z najstarszych i najładniej położonych miast Polski. Wznosi się 75 m n.p.m. i rozpościera się na zachodnim skraju wysoczyzny chełmińskiej. Unikalna panorama, w której dumnie królują wieże kościołów oraz mury obronne stały się znakiem rozpoznawczym Chełmna. Nazywane jest „Miastem Zakochanych®” – za sprawą przechowywanych od kilku wieków w kościele farnym relikwii św. Walentego oraz „Małym Krakowem na pomorskiej ziemi, co pięknem swoim oko wędrowca czaruje”.

Chełmno od zarania swych dziejów stanowiło stolicę dla historycznej ziemi chełmińskiej czyli obszaru położonego między trzema rzekami: Wisły, Drwęcy i Osy. Pierwsza pisemna wzmianka o Chełmnie (nazywanym po łacinie Culmen) pojawia się w dokumencie wystawionym przez Bolesława Szczodrego z 1065 r.

Pierwotne miasto, a właściwie jeszcze osada obronna rozlokowana była u podnóża Góry św. Wawrzyńca we wsi Kałdus (ok. 3 km na południe od obecnego Chełmna), a po zniszczeniach grodu przez pogańskie plemiona pruskie w I poł. XIII w. została przeniesiona na teren obecnej wsi Starogród (ok. 4 km na południe). Tu Krzyżacy wznieśli zamek obronny. Na obecne miejsce miasto zostało translokowane w połowie XIII w.

Dnia 28 grudnia 1233 roku Wielki Mistrz zakonu Krzyżackiego Herman de Salza i mistrz krajowy Herman Balk nadali Chełmnu i Toruniowi przywilej lokacyjny. Podstawą słynnego prawa chełmińskiego stało się prawo magdeburskie, flamandzkie i węgierskie. Miało ono przyciągnąć osadników w celu osiedlania się w ziemi chełmińskiej i na terenach zdobytych przez Krzyżaków. Przywilej lokacyjny spłonął ok. 1244 r. W związku z tym Krzyżacy nadali nowy, tzw. odnowiony przywilej chełmiński w dn. 1 października 1251 r. Prawo chełmińskie stało się niejako konstytucją, na podstawie którego lokowano 225 miast w całej ówczesnej Polsce.

W okresie średniowiecza Chełmno było bardzo silnym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym. Miasto było aktywnym członkiem Związku Hanzeatyckiego (tzw. Hanzy) do którego przystąpiły również inne miasta państwa krzyżackiego. Podstawą jego rozwoju był wielki handel tranzytowy, który był oparty na kontaktach z Polską, Rusią, Węgrami i Flandrią.

Ważną inicjatywą jaką podjął wówczas zakon krzyżacki były starania o założenie w Chełmnie uniwersytetu (studium generale). W 1386 roku papież Urban VI wydał bullę w Genui mocą której powołano w mieście uczelnię, dla której wzorem miał być uniwersytet w Bolonii. Ze względów finansowych placówka taka wówczas nie powstała. Jednakże dzięki staraniom rajców miejskich w 1472/73 roku założono tu studium particulare czyli wyższe gimnazjum, które oddano pod zarząd Braci Wspólnego Życia z Zwolle w Holandii. W szkole tej uczył się najprawdopodobniej sam Mikołaj Kopernik, zanim udał się w 1491 roku na studia do Krakowa. Uczelnia ta uzyskała rangę najwyższego zakładu naukowego w Prusach Królewskich.

Chełmno w czasach średniowiecza stało się również ośrodkiem opozycji antykrzyżackiej. Wyrazem tego było założenie w 1397 roku na ziemi chełmińskiej Towarzystwa Jaszczurczego, na którego czele stanął chorąży Mikołaj z Ryńska. To on dowodził chorągwią ziemi chełmińskiej podczas bitwy pod Grunwaldem. Miasto odgrywało również bardzo ważną rolę w założonym w 1440 roku w Kwidzynie Związku Pruskim.

kosciol_piotra_i_pawlaPo wojnie 13 – letniej i okupacji miasta przez zaciężników krzyżackich dopiero w 1479 roku Chełmno powróciło do Polski. Było ono zniszczonym i zrujnowanym wojnami miastem. Wówczas to, w 1505 roku, król Aleksander Jagiellończyk przekazał Chełmno wraz z zamkami w Papowie i Starogrodzie biskupom chełmińskim. Pod ich domeną miasto znajdowało się do 1772 roku czyli do I rozbioru Polski.

To z czasów średniowiecza czyli największej prosperity, w mieście zachowało się najwięcej zabytków. Świadczą o potędze grodu w tamtym okresie i jego stołecznej roli. Chełmno do dnia dzisiejszego posiada średniowieczny układ ulic – tzw. układ szachownicowy. W centrum miasta znajduje się rynek o wymiarach 111 m x 156 m na którym dumnie wznosi się gotycko – renesansowy Ratusz – zwany perłą architektury renesansu na Pomorzu. Pierwotna siedziba władz miasta powstała przed 1298 roku, a w 3 ćwierci XVII w. za sprawą przybyłych do miasta architektów włoskich, została przebudowana w stylu renesansowym. Do 1975 roku był on siedzibą rajców miejskich, a obecnie Muzeum Ziemi Chełmińskiej.

Wszystkie ulice starego miasta przecinają się pod kątem prostym, tworząc charakterystyczny układ parcel budowlanych (kwadratowych i prostokątnych), które były wytyczane ówczesnym wzorcem miar – tzw. prętem chełmińskim (4,32 m). W wieku XV miasto podzielone zostało na kwartały. Podział ten przeprowadzono ze względów administracyjnych, obronnych i podatkowych. Pozwalało to zarazem utrzymać porządek, zachować czystość oraz skutecznie działać podczas pożarów. Wytyczono cztery kwartały: większy, mniejszy, franciszkański i dominikański.

Niemalże całą starówkę otaczają średniowieczne mury obronne o długości 2270 mb. Wznoszono je od połowy XIII do połowy wieku XIV. W ich obrębie zachowało się ponad 20 baszt (zamkniętych i otwartych), dwie bramy wjazdowe (Brama Grudziądzka i Merseburska) oraz liczne furty.

Na obszarze starego miasta zachowało się również sześć gotyckich świątyń. Największy z nich to kościół farny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny z ciekawym wyposażeniem pochodzącym od czasów średniowiecza po XX w. Dziś to również Sanktuarium ku czci Matki Bożej Bolesnej Chełmińskiej i miejsce w którym przechowywane są relikwie św. Walentego. Uwagę zwracają również gotyckie kościoły: św. Jakuba Starszego i Mikołaja – pofranciszkański, św. Piotra i Pawła – podominikański, św. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty – klasztorny, św. Ducha, oraz kaplica św. Marcina.

Ze względu na te unikalne walory architektoniczne mocą rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Aleksandra Kwaśniewskiego z dnia 13 kwietnia 2005 roku uznano za pomnik historii „Chełmno – Stare Miasto”.

autor: Anna Grzeszna-Kozikowska (Muzeum Ziemi Chełmińskiej)